Erməni daşnaklarının bolşevik hərbi birləşmələri ilə 1918-ci ilin mart ayında birgə hazırlayıb həyata keçirdikləri soyqırımının üstündən illər keçsə də hadisələrin dəhşətləri həmişə xalqımız tərəfindən nifrətlə xatırlanacaq. Həmin soyqırımı barədə Azərbaycanın SSRİ-nin tərkibində olduğu, məcburən sovetləşdiyi 70 il ərzində rəsmi mətbuatda, tarix kitablarında heç bir obyektiv məlumat olmasa da, həmin soyqırımı cinayətləri şahidlərin yaddaşında yaşayıb, nəsillərdən nəsillərə, dildən-dilə xatirələrdə əbədiləşib. Soyqırımının baş verdiyi ərazilərdə təsadüfən sağ qalmış adamlar sonrakı repressiya illərinin qorxusu ilə tarixin qəsdən təhrif edilməsini görsələr də eşitdiklərini, gördüklərini ancaq yaxın bildiklərinə danışmışlar. Ancaq gözləri qarşısında vəhşicəsinə qətlə yetirilən valideyn, bacı-qardaş itkilərinin  ağrısı ömür boyu onların qəlbində qalan ən ağır dərd, sirr idi. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin mart hadisələrinin 80-ci ildönümündə - 1998-ci il martın 26-da imzaladığı fərman erməni millətçilərinin hərəkətlərinə verilən dolğun və hərtərəfli hüquqi-siyasi qiymət oldu. Bu sənəd tarixi həqiqətlərin üzə çıxması, aydınlaşması yolunda mühüm addım olmaqla, eyni zamanda milli dövlətçiliyimizin möhkəmlənməsi, milli həmrəyliyimiz üçün yeni mərhələ,  strateji yol xəritəsi oldu. Fərmanda oxuyuruq: "Azərbaycanın  XIX-XX  əsrlərdə baş verən bütün faciələri torpaqlarının zəbti ilə müşayiət olunaraq, ermənilərin azərbaycanlılara qarşı  düşünülmüş, planlı surətdə həyata keçirdiyi soyqırımı siyasətinin ayrı-ayrı mərhələlərini təşkil etmişdir. Bu hadisələrin yalnız birinə - 1918-ci il mart soyqırımına siyasi qiymət vermək cəhdi göstərilmişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisi kimi Azərbaycan Respublikası bu gün onun axıra qədər həyata keçirə bilmədiyi qərarların məntiqi davamı olaraq soyqırımı hadisələrinə siyasi qiymət vermək borcunu tarixin hökmü kimi qəbul edir". Bu proqram xarakterli sənəddən aydın olur ki, üzləşdiyimiz bütün fəlakətlərin, soyqırımların, məhrumiyyətlərin kökündə həmin dövrdə güclü dövlətçiliyimizin, siyasi mühitə uyğun immunitetin olmaması durur.

Əslində bu qanlı hadisələrin mahiyyəti şimal və cənub qonşularımızın maraqları ilə uzlaşdığından onlar da baş verənlərə qiymət verməyə meylli deyildilər. Bölgədə türkdilli dövlətlər arasında güclü əlaqələrin yaranması nəinki onların maraqlarına cavab vermirdi, hətta buna hər vəchlə mane olmağa çalışırdılar. Hələ 300 il əvvəl gələcək imperiyanın konturları barədə fikirləşən rus imperatoru Pyotr cənuba göndərdiyi qasidlərə tapşırmışdı: "Onları (erməniləri) toplayıb bizim torpaqlara gətirməyə çalışmaq lazımdır ki, Rusiyanın istinadgahı olsun".

Tarixdən öyrəndiyimiz kimi Səfəvilər dövlətinin süqutundan sonra Nadir şahın rəhbərliyi ilə yeni güclü dövlət yaransa da onun ömrü qısa olmuş, şahın sui-qəsd nəticəsində qətlə yetirilməsindən sonra yerli feodallar arasında birliyin yaranmaması sanki xaricdən uzanan əllərlə idarə olunmuşdu. Nəticələr də özünü çox gözlətmədi. Tezliklə dövrün əzəmətli Osmanlı imperiyasının Qafqaz, eləcə də Orta Asiya ilə əlaqələrinin kəsilməsində maraqlı olan çar Rusiyası ilə İran arasında 1813-cü ildə “Gülüstan”, 1826-cı ildə “Türkmənçay” müqavilələrinin imzalanması əslində Azərbaycanın-mühüm ticari, iqtisadi yolların keçdiyi, təbii sərvətlərlə zəngin  bölgənin parçalanması, türk dünyasında mühüm strateji bölgənin ələ keçirilməsi planının tərkib hissəsi idi. Müqavilələrin necə deyərlər “mürəkkəbi qurumamış” dərhal bölgəyə İrandan və Türkiyədən ermənilərin köçürülüb yerləşdirilməsinə başlanılır. Təkcə 1828-1830-cu illər ərzində Cənubi Qafqaza İrandan 40000, Türkiyədən isə 84000 erməni Azərbaycan ərazisində yerləşdirilmişdi. Çar Rusiyasının himayəsi altında "Erməni vilayəti" adlandırılan süni inzibati bölgünün yaradılması isə azərbaycanlıların əzəli torpaqlarından zorla çıxarılmasının və soyqırımı siyasətinin əsasını qoymuşdu. Bunun müqabilində isə ermənilər onlara verilən tapşırıqları yerinə yetirməli idilər. Tapşırıq isə əvvəlcədən bəlli idi: bölgədə azərbaycanlılara qarşı terror və soyqırımları təşkil etmək.

Əslində ermənilərin heç vaxt xalq və millət kimi formalaşmamağının, öz tarixi dövlətçiliyinə malik olmamasının başlıca səbəbi onların xəyanətkar xisləti, ancaq “uzaqdan vur-qaç” kimi terror hadisələrinə meyllənmələri olub. Onların bu xüsusiyyətlərindən əsasən dindaşları olan qərb dövlətləri ermənilərin tərkibində toplum şəklində yaşadıqları bölgədə öz çirkin maraqlarını təmin etmək üçün iğtişaşlar yaratmaq, qətllər törətmək məqsədi ilə istifadə ediblər. Qərb dövlətlərinin və Rus imperiyasının birgə səyləri ilə Osmanlı imperiyasının zəiflədiyi bir dönəmdə ermənilər Anadoluda 1 milyon türkün ölümü ilə nəticələnən qətliam keçirmişdilər. Bir müddət onlara yer vermiş dövlətlərə guya sadiq olmaları görüntüsü yaratsalar da yeni vədlər və böyük pulların müqabilində istənilən xəyanətə getdiklərinə görə tarixi şəxsiyyətlər tərəfindən lənətlənib, aşağılanıblar.

Çar imperiyasının erməni kartından çoxməqsədli istifadə planları olub və bu həmin imperiyaının sovetləşməsindən sonra da davam edib. Belə ki imperiya daxilində böhran yarandıqda, milli şüurun oyanışı baş verdikdə erməniləri milli etnik zəmində təxribata cəlb etməklə Cənubi Qafqazın nəzarətdə saxlanılmasında istifadə ediblər.

1918-ci ilin mart soyqırımı ərəfəsində Rusiyada vəziyyət yenidən gərginləşmiş, mövcud quruluşun dağılması üçün təhlükə yaranmışdı. 1918-ci il martın 3-də Brest-Litovsk sülh sazişinin imzalanması ilə bağlanan sülh müqaviləsinə əsasən, rus qoşunları Cənubi Qafqazdan çıxarıldı. Qafqaz Almaniyanın və Osmanlının nüfuz dairəsinə  bölündü. Bununla  da  regionda separatizmin stimullaşması və millətlərarası münasibətlər və sosial-siyasi münaqişələr daha da kəskinləşdi. Bu ərəfədə Bakıya Birinci Dünya müharibəsində müxtəlif cəbhələrdə vuruşmuş təxminən 7 min erməni əsgəri gətirilmişdi. Anastas Mikoyanın başçılıq etdiyi soyqırımında xüsusilə fəallıq göstərən 10-12 minlik ordunun da 70 faizi ermənilərdən ibarət idi. Belə bir vaxtda etnik azərbaycanlılara qarşı soyqırımına başlamaq üçün bəhanə lazım idi. Belə bir  “səbəb” general M.Talışinski başda olmaqla müsəlman diviziyasının "Evelina" gəmisi ilə böyük xeyriyyəçi Hacı Zeynalabdin Tağıyevin Lənkəranda həlak olan oğlu Məhəmmədi Bakıya gətirən bir qrup zabit və əsgərin Bakı Soveti tərəfindən tərksilah edilməsi oldu. Diviziyanın əsgər və zabitləri silahların geri qaytarılmasını tələb etsə də, nəticəsi olmadı. S.Şaumyanla aparılan danışıqlar da uğursuz oldu. Xalq küçələrə çıxıb silahların qaytarılmasını tələb etdi. Əhali arasında sosial dayağı olmayan bolşevik hökumətinin rəhbəri S.Şaumyan erməniləri və bolşevikləri, xüsusən Xəzər hərbi dəniz donanmasının matroslarını azərbaycanlılara qarşı soyqırımına təhrik etdi.

Əvvəlcədən belə hücuma hazırlaşmış ermənilər  azərbaycanlı məhəllələrinə soxularaq dinc, əliyalın əhaliyə qarşı ağlasığmaz vəhşilklər edirdilər. Bolşevik-daşnak birləşmələri Bakıda, Şamaxı, Quba, Xaçmaz, Muğan, Lənkəran, Hacıqabul, Salyan, Zəngəzur, Qarabağ, Naxçıvan və digər yerlərdə də qırğınlar törətdilər. Ermənilərin dinc əhalini qətlə yetirmələri yalnız 36-cı Türkistan polkunun dənizçilərinin hədələrindən sonra dayandırılmışdı. "Ərdəhan" və "Krasnovodsk" hərbi gəmiləri şəhərin şərq hissəsində yerləşən limana yaxınlaşaraq  tələb etmişdilər ki, əgər ermənilər dinc əhalini öldürməkdən əl çəkməsələr, onlar da şəhərin  ermənilərin sıx yaşadığı ərazilərini toplardan atəşə tutacaqlar. Yalnız bundan sonra ermənilər məcbur olub atəşi və qırğınları dayandırıblar.

Mart soyqırımı günlərində ümumilikdə Azərbaycanda Arazdan şimalda 50 mindən çox adam qətlə yetirilibsə, bundan 5 dəfə çox, 250 minə yaxın insan isə Cənubi Azərbaycanda öldürülüb. Mart qırğınlarından sonra sülh sazişi imzalansa da, sentyabrın 15-nə qədər ermənilər müntəzəm olaraq Bakı şəhərinin küçələrində, ətraf kəndlərə gedən yollarda azərbaycanlıları qətlə yetirir, meyitlərini neft quyularına, dənizə atırdılar. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan olunduqdan və Nuru paşanın komandanlığı altında Qafqaz İslam ordusunun xilaskar yürüşü nəticəsində erməni vəhşilklərinin qarşısı alındı. Yaradılan Fövqəladə Təhqiqat Komissiyası soyqırımı ilə əlaqədar araşdırmalara başladı.
 

1919-cu ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin parlamenti 31 martın azərbaycanlıların ümummilli matəm günü kimi qeyd olunması barədə qərar verdi. 1919-cu ildə Paris Sülh Konfransında Azərbaycan nümayəndə heyətinin başçısı Əlimərdan bəy Topçubaşov Amerikanın prezidenti Vilsonla görüşəndə bu faktları, həmçinin Fövqəladə Tədqiqat Komissiyasının materiallarını diqqətə çatdırsa da, heç bir nəticəsi olmamışdır.  Zaqafqaziyada baş vermiş 1905-1907 və 1918-1920 illərdə 2 milyona yaxın azərbaycanlının  ermənilər tərəfindən amansızcasına qətlə yetirilməsi, öz evindən, dədə-baba ocaqlarından zorla qovulmasına dünyanın susqun mövqeyi türkofobiyanın, islamofobiyanın nəticələri, ermənilərin sonrakı cinayətlərə ruhlanma səbəbi oldu.

1920-ci ilin 28 aprelində bolşeviklər Cümhuriyyət hökumətini süquta uğradaraq hakimiyyəti ələ keçirdilər. Bolşeviklərin və sovet şineli geyinmiş daşnakların Azərbaycanda hakimiyyəti mənimsəməsi, qırmızı terrorun gücü ilə insanların düşüncələrinə, milli iradəsinə vurulan buxovlar, əfsuslar olsun ki, bu qanlı tarixi obyektiv öyrənməyə, 31 Mart canilərini layiqli cəzalarına çatdırmaq üçün sistemli iş aparmağa imkan vermədi. 70 illik sovet ideologiyasının mart soyqırımını "vətəndaş müharibəsi", "əksinqilabi qiyam" kimi təqdim etməsi əslində, bolşevik-daşnak ittifaqının azərbaycanlılara qarşı yeritdiyi növbəti - ideoloji soyqırımı siyasəti idi. Bu soyqırımı əsl hüquqi-siyasi qiymətini Azərbaycan dövlət müstəqilliyinə qovuşduqdan sonra aldı.

Ermənistanın cinayətkar siyasəti davamlı xarakter daşıyıb, onlar XX əsrdə soydaşlarımıza qarşı 4 dəfə - 1905-1906, 1918-1920, 1948-1953 və, nəhayət, 1988-1993-cü illərdə soyqırımı və etnik təmizləmə törədiblər. Dünya ictimaiyyətinin gözü qarşısında baş verməsinə baxmayaraq Ermənistanın yürütdüyü etnik təmizləmə və soyqırımı siyasətinə beynəlxalq aləmdə ciddi təpki verilməyib. 

Beynəlxalq aləmdəki havadarlarının dəstəyi ilə 1990-cı illərin əvvəllərindən başlayaraq davam edən təcavüz nəticəsində torpaqlarımızın 20 faizdən çoxunu 30 ildən artıq müddətdə işğalda saxlayan erməni hərbi birləşmələrinin yeni təxribat hazırlasalar da, 2020-ci ildə  Möhtərəm Prezidentimiz, Müzəffər Ali Baş Komandan cənab İlham Əliyevin müdrik siyasəti, qətiyyəti  nəticəsində Silahlı Qüvvələrimiz 44 günlük Zəfər yürüşü ilə torpaqlarımızı azad etdi, ötən il keçirilən lokal xarakterli antiterror əməliyyatları nəticəsində isə separatizmə son qoyularaq, ölkəmizin suverenliyi tam bərpa olundu. 

Bakı şəhəri, Sabunçu rayon prokurorunun köməkçisi

II dərəcəli hüquqşünas

Raya Qəfərova